Okul Yöneticilerinin Sahip Olması Gereken Liderlik Özellikleri Nelerdir?

İnsanların işbirliği gereksiniminden doğmuş olan kurumlar, amaçlara ulaşmak için bir araçtırlar (Aydın, 2000: 13). Kurumların bu amaçlara ulaşabilmesi, örgüt içindeki ve dışındaki bütün kaynakların etkili bir şekilde yönetmesine bağlıdır. Tüm bu etkileşimlerin merkezinde de “lider” yer almaktadır (Bayrak, 1999; akt. Altınkurt, 2007:7).

Kurumların en önemli varlığı; entelektüel sermayenin asıl unsuru olarak da adlandırılan liderlerdir. İçinde bulunduğumuz dönemde değişim hızı ve belirsizlik geçmişe göre hızla artmıştır. Dolayısıyla liderlik; değişimle ve değişimin getirdiği sorunlarla başa çıkmanın temel unsuru olarak çok daha önemli hale gelmiştir (Akçakaya, 2010, 2; akt. Saylık, 2015:36).

Liderlik, günümüzde farklı şekillerde tanımlanmaktadır. Araştırmalar sonucu elde edilen farklı liderlik tanımlarından bazıları, liderliği bir süreç ve bir özellik olarak açıklamışlardır(Toksöz, 2010:7). Lider ve liderlik ile ilgili yazılar 5000 yıl önceki Mısır hiyerogliflerine kadar uzanmaktadır. Bu yazılarda, lider (seshemu) liderlik (seshement) ve takipçileri (shemsu) kayıtları bulunmuştur. Türk destanları, Çin Klasikleri; liderlerin özellikleri, insanlara olan sorumlulukları ve öğütlerle doludur. Yunan liderlik kavramları Homeros’un İlyada’sında kahramanlar tarafından örneklendirilmiştir. Plato “Cumhuriyet”, Aristo “politika” da ideal ülkenin ideal liderliği için “Filozof Kralı” tanımlamıştır(akt. Balcı, 2009). MS. 100 yılında Plutarkhos “Paralel Yaşamlar” da liderler arasındaki benzerlikleri inceler. Sezar, Cirero, Senaca gibi Latin yazarlarda liderlik ve yönetim hakkında yazmışlardır. Rönesans devrinin hareketli ortamında pragmatist bir yaklaşımla liderliği ele alan Machiavelli’nin “Prens”i bugün bile sıra dışı etkili liderliğe örnek oluşturmaktadır (Erel, 2008:5-6; akt. Balcı,2009).

Liderlik konusu, yönetim yazında oldukça ilgi çeken bir konu olmuştur. Liderlik konusunda 3000’den fazla araştırma yapılmış, liderliğin çok sayıda da tanımı yapılmıştır (Çelik, 2003: 1). Liderlik konusuyla ilgili ilk ciddi çalışmalar 1900 yılından sonra yapılmıştır. 1927’den sonraki yıllarda konunun önemi daha iyi anlaşılmaya başlanmıştır. 1941–1944 yılları arasında ise yapılan araştırmaların sayısında ciddi artışlar olmuştur. Bu tarihlerde özellikle Kurt Lewin’in küçük gruplar üzerinde yaptığı araştırmalar liderlik konusunun anlaşılmasında gerçek bir değişikliğe yol açmıştır (Güney, 2000: 499). Liderlikle ilgili tanımlardan bazıları şöyle sıralanabilir( Altınkurt, 2007: 80):

 

Liderlik, grup etkinliklerini, grubun amaçlarına ulaşma doğrultusunda etkileme sürecidir (Bass, 1985).

Liderlik, görüşleri, eylemleri ve eğilimleri etkileme yönlendirme ve yönetmedir (Bennis Nonus, 1985: 56).

Liderlik kendisini takip edenlerin düşünce ve eylemlerini etkileme doğrultusunda güç kullanmadır (Zaloznik, 1997: 267).

Liderlik, resmi görev ya da dış çevrenin prestijini kullanmadan kişileri inandırma ya da yönlendirme yeteneğidir (Özçer, 1998).

Adair’e göre(2005, s.63-87) göre “ortak amacın gerçekleştirilmesinde, bir kişinin bir grubu etkileyebilmesi” (2005: 63-87).

Stogdill’e göre “ amacın saptanması ve bu amaca ulaşmak için gerekli etkinlikler üzerinde yaptığı etki nedeniyle, örgütteki diğer üyeleri etkileme süreci” (Akt.: Güney, 2000:501)

Kongar’a (2005) göre “farklı duygu ve düşüncedeki insanları ya da grupları, aynı amaç etrafında toplayabilme, aynı hedefe yöneltebilmedir.

Liderlikle ilgili sadece tanımlar yazılacak olursa kuşkusuz hacimli bir kitap ortaya çıkacaktır. Genel olarak lider, kendisini izleyenleri yönlendiren, harekete veya pasif hale geçiren, onlara amaçlar belirleyen ve onları amaçlar doğrultusunda birleştiren, onlarla iletişim halinde olan liderlik davranış örüntülerini gösteren kişi şeklinde tanımlanabilir( Saylık, 2015).
Lider tanımları incelenirken lider ile yönetici arasındaki farklılıklarda yer verilmiştir. Lunenburg ve Ornstein’a (1991) göre yönetici mevcut politikayı sürdürmeye çalışırken liderin politika belirlemeye çalıştığı, Liderin bakış açısının oldukça geniş olduğunu buna karşın yöneticilerin arzu edilen sonuca ulaşma adına örgütsel yapı ve süreci biçimlendirmeye çalıştığını, yönetici ağacı düşünürken liderin ormanla ilgilendiğini söyler (akt: Çelik, 2012,2).

edu-blog-2

Lider İle Yönetici Arasındaki Farklar (Saylık,2015:41-42).

Temel odak noktamız olan eğitimde liderlik konusuna geldiğimizde; Eğitimde liderlikle ilgili kuramlar da, liderlik tanımları gibi anlam ve içerik olarak birbirine benzemekte ancak değişik gruplandırmalar yapılmaktadır. Eğitimde liderlik için; okulun ilerlemesi, değişmesi ve gelişmesinde müdürlerin yetenekleri ve yeterlikleri önemli bir unsur olarak değerlendirilir ve bu nedenle liderlik genellikle müdürlerle birlikte düşünülmektedir (Begley, 2001; Beycioğlu ve Aslan, 2007; Clarke, 2000; Hallinger ve Leithwood, 1996; Lakomski, 2001; Oplatka, 2003; Spillane, 2003). Bunun yanında okul müdürleri, yenileme girişimlerinin anahtar unsurları olarak görüldüğünden dolayı müdürlerin geleneksel rolleri değişmektedir (Brown ve Rutherford, 1998; Fullan, 2000; Fullan, 2002; Harris, 2002; Harris, 2004). Bu durumu aşağıdaki şekil yardımıyla açıklayabiliriz.

edu-blog-3

Eğitim Liderliğin Özellikleri

(Şimşek,2007:154; Saylık, 2015: 38).

1980’li yıllarda temel bir yönetim rolü olarak ortaya çıkan Eğitimde liderlik, öğretim ve programın kontrol ve koordine edilmesine dayanmaktadır. Ancak giderek okul liderliği alanında okulu yeniden yapılandırma yaklaşımı daha çok vurgulanmaya başlamıştır. Etkili yöneticilerin etkili öğretim liderleri oldukları yargısını şu işlevler desteklemektedir: Etkili yöneticiler, öğretime çok önem verir, öğretime ilişkin amaç ve beklentilerini açıkça belirler ve bu amaç ve beklentilerin öğretmen ve yöneticilere ulaştırılmasını sağlarlar (Balcı,2009) . Eğitim liderleri zamanlarının çoğunu, öğretime ilgi ve destek verme, personele dönük olma gibi çabalarla öğretim sorunları ile ilgilenerek geçirirler (Balcı, 1993:29; akt.Balcı, 2009). Eğitim liderliği eğitim programı, akademik başarı ve öğretim süreci ile ilgili etkinlikleri, merkeze alan okullara özgü bir liderlik yaklaşımıdır (Hallinger ve Murphy, 1987:54-56). Eğitimde liderlik kavramı, iyi öğrenci yetiştirme ve öğretmenler için daha arzu edilir öğrenme koşulları sağlamaya yönelik olarak okulun çalışma çevresinin tatmin edici ve üretken bir çevreye dönüştürülmesi eylemlerini ifade etmektedir (Çelik, 2000.41;akt. Balcı, 2009).

Küresel ortamda yaşanan hızlı değişimler okulları bir yerden yönlendirilen değil, kendi kendilerine yönlenebilen okullar olma yönünde zorlamaktadır (Erdoğan, 2004: 39). Bu örgütlerin lideri olarak okul müdürleri, yetkileri çerçevesinde etkili stratejik kararlar alarak, çevrelerinde oluşan değişimlere göre örgütlerinin yaşamlarını etkili bir şekilde sürdürebilirler (akt. Altınkurt,2007). Okul müdürlerine yüklenen bu roller, okul müdürlerini stratejik lider kapsamına dâhil edilmelerini gerektirmektedir. Stratejik bir lider olarak okul müdürünün küreselleşme sürecinde yaşanan değişim ortamında örgütü daha etkili hale getirebilmesi için köklü değişimler ve yenilikler yapması gerekmektedir. Etkili bir stratejik liderlik için de liderin sahip olması gereken bazı niteliklerden söz etmek gerekmektedir. Stratejik liderlik uygulamalarının başarısında önemli noktalardan biri, liderin sergileyeceği liderlik biçimidir (Lawrance ve Glueck, 1988: 356;akt. Altınkurt, 2007:15). Dönüşümcü geleneksel, vizyoner vb. liderlik kavramlarının hiçbiri stratejik lideri tanımlamakta tek başına yeterli değildir. Bu tür liderlik kavramları, stratejik liderin sergileyebileceği liderlik biçimleridir (Ülgen ve Mirze, 2004: 376). Stratejik liderden beklenen, değişen çevre koşullarına uygun olarak liderlik biçimini değiştirebilmesi ve işgörenleri yeni hedeflere yönlendirebilmesidir(akt.Altınkurt, 2007).

Adair (2005: 94) stratejik liderlik uygulamalarını yedi boyutta ele almıştır. Bunlar:

1- Örgütün tamamı için bir yön belirleme.
2- Başarılı bir strateji ve politika izleme.
3- Stratejileri uygulama.
4- Örgütlenme ve yeniden örgütlenme.
5- Örgüt ruhunu ortaya çıkarma.
6- Örgütü diğer örgütlere ve topluma bağlama.
7- Bugünün liderlerini seçme ve yarının liderlerini yetiştirmedir (akt.Altınkurt, 2007:17).

Buradan hareketle bir eğitimci liderin sahip olması gereken özellikler şunlardır:

1. Lider eleştirici olmalıdır.
2. Lider dönüşümcü olmalıdır.
3. Lider, vizyon sahibi olmalıdır
4. Lider, eğitici olmalıdır.
5. Lider, yetkilendirici olmalıdır.
6. Lider, özgürlükçü olmalıdır.
7. Lider, kişisel açıdan etik olmalıdır.
8. Lider, örgütsel açıdan etik olmalıdır.
9. Lider sorumlu olmalıdır(akt.Balcı,2009:80).

Bir başka kaynakta da okul liderinin sahip olması gereken davranışlar söyle ifade edilmiştir (Cahng, 2001:4):

1. Kolaylaştırıcı olabilmeli,
2. Uzlaştırıcı olabilmeli,
3. Eşgüdümleyişimi olabilmeli,
4. Problem çözücü olabilmeli,
5. Empati yeteneği olabilmeli,
6. Gözlemci olabilme,
7. Risk olabilme,
8. Öğretmenler arasında iyi ilişkilerin korunmasını sağlayabilme,
9. Geliştirici olabilme,
10. Sentez yapabilmeli,
11. Eğitim ile ilgili amaçlar üzerine yoğunlaşabilmeli,
12. Zamanını etkili bir şekilde kullanabilme,
13. Öğretimin geliştirilebilmesi için gerekli olan standartları belirleyebilme,
14. Bütün öğrencilere nitelikli eğitimin verilebilmesini sağlamak için öğretmenleri destekleyebilme,
15. Öğrenci velileri ve okul çevresinden, öğretimin gelişimi kapsamındaki alanlarda, olumlu katkıların yapılmasını sağlayabilme (Chang, 2001:4; akt.Balcı, 2009:80-81).

Bunun yanında okulda öğretim lideri olarak yöneticinin sahip olması gereken özellikler ise şunlardır(Smith ve Andrews, 1989:23-24):

a. Okulun akademik amaçlarının gerçekleştirilebilmesi için gerekli kaynakları sağlaması.

b. Öğretmenlerle etkileşimde, öğretim uygulamalarının geliştirilip yönlendirilmesi için öğretim ve program konuları hakkında bilgi ve beceriye sahip olması.

c. Bireylerle, küçük ya da büyük gruplarla iletişimde etkili olması gibi özelliklere sahip olmalıdır(akt. Balcı, 2009).

Toparlayacak olursak; okul yöneticisinin, eğitimde liderliği okulun başarısında, bireysel bir yetenek ve örgütsel bir özellik olarak çok önemli bir konudur.

 

KAYNAKÇA

Adair, John(2005) Etkili Stratejik Liderlik, Çeviren S. Fatih Güneş, Babıali Yayınları: İstanbul

Altınkurt, Yahya (2007) Eğitim Örgütlerinde Stratejik Liderlik ve Okul Müdürlerinin Stratejik Liderlik Uygulamaları, Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi: Eskişehir.

Balcı, Yurdagül(2009) İlköğretim Okullarında Çalışan Öğretmen ve Yöneticilerin Örgütsel Bağlılığı ile Yöneticilerin Öğretimsel Liderlik ve Dönüşümcü Liderlik Davranışları Arasındaki İlişkilerin Analizi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitülüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi: İzmir.

Bayrak, Coşkun(1999) “Liderlik Kavramı ve Liderlik Araştırmaları” Yönetici Adaylarının Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi-Milli Eğitim Bakanlığı: Ankara.

Bass, Bernard M. ve Paul Steidlmeier(1998) Ethıcs, Character and Authentıc Transformatıonal Leadershıp. http://cls.binghamton.edu/BassSteid.html

Bennis, W. ve Nanus, B., (1985) Leaders, The Strategies For Taking Charge, Harper and Row: New York.

Cahng,J.(2001)”Instructional Leadership in a Pacific Context” Pacific Resources For Education, www.prel.org.

Çelik, V. (2012). Eğitimsel Liderlik, Ankara: Pegema Yayıncılık.

Çelikten, M.(2004) “ Okul Müdürü Koltuğundaki Kadınlar:Kayseri İli Örneği”, http://sbe.erciyes.edu.tr/dergi/sayi17/06çelikten.pdf.

Erdoğan, İrfan (2004) Eğitimde Değişim Yönetimi. Pegem Yayınları: Ankara 2004.

Güney, Salih(2000) Davranış Bilimleri Nobel Yayınları: Ankara

Hallinger, P. ve Leithwood, K. (1996). Culture and educational administration: A case of finding what you don’t know you don’t know.Journal of Educational Administration, sayı 34: 98-116.

Kongar, Emre. “Küreselleşme ve Kültürel Farklılıklar Çerçevesinde Ulusal Kültür”.. http://www.kongar.org/makaleler/mak_ku.php.

Lunenburg, F.C. ve Allan C.O., (1996) Educational Administration, Wadsworth Publishing: New York.

Toksöz, Seray(2010) 21. Yüzyılın Liderlik Anlayışı Olarak Okul Yöneticilerinin Dönüşümcü Liderlik Özelliklerinin Öğretmenlerin Algılarına Göre Değerlendirilmesi, Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi: İstanbul.

Saylı, Numan(2015) Okul Müdürlerinin Eleştirel Liderlik Yeterliliklerinin Öğretmen görüşlerine göre Belirlenmesi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisan Tezi: Van.

Smith,W.F.ve Andrews R.L.(1989),.Instructional Leadership.How Principals Make a DifferencE,Edwards Brohthers.Inc: Washington.

Şimşek, H. (2007). Toplam kalite yönetimi (kuram, ilkeler, uygulamalar). Seçkin Yayıncılık. Ankara.

Ülgen, Hayri ve S. Kadir Mirze (2004) İşletmelerde Stratejik Yönetim, Literatür Yayınları: İstanbul

The message will be closed after 20 s